आम्ही कोण?

तसा तू सोबतच असतोस कायम आमच्यासोबत. जन्मापासून मरणापर्यंत नाळ तुटल्यापासून माती होईपर्यंत त्याच्या आधीही आणि त्याच्या नंतरही वर्षातले तीनशे पासष्ठ दिवस बाव्वन आठवडे  ट्वेंटी फोर बाय सेव्हन… तूच दिलेली मुळाक्षरं, बाराखडी, व्यंजनं, सव्वीस अक्षरं ह्या सगळ्यांची उलथापालथ करून मी झटत राहतो तुला शब्दात पकडण्यासाठी आणि नाकाम होतो पुन्हापुन्हा. डार्विनचा उत्क्रांतिवाद, होमोइरेक्टस होमोसेपियन आइनस्टाइनचं काळाचं चौथं डायमेन्शन, हिग्जबोसोनचा कण, बिग ब्यांग, स्ट्रिंग थेरी, डार्क म्याटर डार्क एनर्जी, शेकडो संस्कृत्या, विकृत्या, प्रकृत्या, पुराणं, लेण्या लिप्या, गुहा, नगरं, महानगरं, हडप्पा मोहेंजोदडो… मी ह्यापैकी कश्शालाच मानत नाही आमच्या माणूसपणाची सुरुवात माणसातल्या माणुसकीची सुरुवात. तू दिलेल्या संविधानाची लख्ख पानं वाचत राहतो मी इथल्या अंधारात. मी मानतो एक आणि एकच मंत्र "स्वातंत्र्य समता बंधुत्व" "तू होतास म्हणून आम्ही आहोत" हा एकच प्रमेय अंतिम सत्य  मानतो मी. ह्या इथल्या सायंटिफ़िक पसा-यातून मी फक्त मागे जातो इथून केवळ सव्वाशे वर्ष आणि  प्रचंड अभि...

मेणाची माणसं वितळत जातात मेणाच्याच मेणबत्त्यांसारखी. सिमिट्रिक सुरक्षित जगलेल्या आयुष्याचा टीचभर ओघळ अस्ताव्यस्त पसरवत जातात. मेणाची माणसं मोर्चेही काढतात मेणबत्त्यांचाच. एका झापेत वा-याच्या सपकन विझूनहि जातात. मेणाची माणसं चेतवू शकत नाहीत छ्टाक्भर प्रकाशही. त्यांच्यातल्या वाती केव्हाच्याच मोडलेल्या असतात. फारफारतर मेणाची माणसं जमंल तसं चिकटून राहतात एकाचजागी. कोणीतरी बुड उचकटे पर्यंत गपगुमान पिघळत राहतात आपल्याच सोयीस्कर स्थितप्रद्न्य  मध्यमवर्गीय चिरंतन कोषात.

The night owls and the hideous ghouls, Wicked witches and the plain damned fools,  All cry out in unison, Oh lets stop the sun, Lets together sell our souls to the devil, In the dark night be unending the revel, To redeem to righteous and erase the blight, The sun will rise and shine bright,  From the filth, muck, doom and gloom, Let there be light and healing lotus bloom.

धूळभरल्या अक्षरांची पापणी उघडली जाते असह्य पोरकेपणाने... आणि सरकत जातो डोळाभर रस्त्यावरून तुझ्या आठवणींचा बेहद्द लमाण तांडा. मी तुला रूतेनच निमुळत्या पायांच्या फिक्या चंद्ररंगी जोडव्यातून, मी तुझ्यात विखरेनच अंगोपांगी आरश्यातून स्पर्शाळत्या प्रतिबिंबातून. तू फक्त कविता हो माझ्या अक्षरांपलिकडची दुःखाचा लमाणी बाज पांघरून.

Bruised and tired, Wounded and mired, I have returned to you, O great Motherland, beloved and revered. Under your wings, let me heal Nuggets of life, let me steal Let my eyes savour, Your soothing sights, Let your cool breezes propel, My deflated spirit's flights. Let me embrace my rocks and trees, Let me drink my rivers and seas, Let me hear my kith and kin, Let me live the fest and din. O great wheel of time, For a while, rest, Let me recuperate, In my beloved Mother's nest. Far and wide, I shall fly from this perch, But beloved Mother, You are and to you belong, All the ends of my search. Nikhil.

तो दबून जातो कचेरीतल्या बेदम फायलींखाली... ती पोपडे उडालेल्या भिंतीवरून खरखरीतपणे फिरवत राहते खडबडीत झालेल्या हातांवरच्या रेषाच रेषा... तो खातो बॉसच्या शिव्याच शिव्या सवयीप्रमाणे आणि हसतो निर्लज्जासारखा वैतागत तोंडावर पट्टी बांधून... ती चढते उतरते चोवीस पाय-या पुन्हापुन्हा पाठीत सणक भरेस्तोवर कॉर्पोरेशनच्या गढूळ पाण्यासाठी झुंबडगर्दीत नळावरच्या आयाबहिणींशी पंगा घेत घेत.. तो उघडतो थंडगार झालेला डबा घरघरत्या मळकट फॅनखाली भरदुपारी गिळतो दोन थंडच थंड घास, मिसेस शर्माच्या वेणीतल्या फुलामागे दिसणा-या खिडकीच्या कळकटलेल्या काचफुटक्या भागातून मॅकडोनल्डच्या पोस्टरकडे पाहत पाहत.. ती मनातल्या मनात उतरवून घेते खरखरणा-या टिव्हीवरची भन्नाट रेसिपी आणि वाण्याच्या दुकानात जाऊन काहीच न घेता परत फिरते महागाईने मुस्काडात मारल्यागत... तो बिचकत बिचकत पोहोचतो घरी गर्दीतल्या एखाद्या अतिक्षुद्र जंतूसारखा ती उघडते पोखरलेलं दार आणि उसवते फाटलेल्या ओठांवरचं रोजचंच हसू तो काहीही न बोलता पडून् राहतो शांतच शांत , कोणत्याही क्षणी डोक्यावर पडू शकणा-या झिंगलेल्या फॅन खाली आणि हरवून जा...

कोणी कुणाचा नातलग लागू नये, तरीही प्रापंचिक अपघातात फ्रॅक्चर झालेल्या खांद्यावरून जमेल तितक्यांच्या वजनदार तिरडयांना शेवटचे गावदर्शन करवून सुखरूप पोहोचवून यावे सरकारी स्मशानात. कोणी आपल्या एकटेपणाचा सबळ पुरावा मागीतलाच तर लिहून दाखवाव्यात त्याला अश्या कविता स्वत:च्या सहीनिशी झोकदार. किंवा वर्षातून एकदा एकटेच देहू,आळंदी,पंढरपूर ची करावी आत्मशोधार्थ वारी. तरीही त्यांतल्या त्यांत चार बळकट खांद्यांची सांधेदुखी जिद्दीने पोसावी - आपल्या एकांत-मढ्याचा भार बळजबरीने सोसणारी.

ह्या भरघोस पानगळीच्या मोसमात माझ्यातल्या चौथ्या डायमेन्शनपर्यंत पेटलेला तुझा अमलताशी स्पर्श… किती छळशील अजुन…?? अद्याप माझ्या हद्दीत आला नाहीये आयुष्याच्या नाक्य...

जास्त काही मागितलं नव्हतं तुझ्या जवळ… अगदी जमल्यासच (आणि लक्षात राहिलंच तर) फक्त तुझ्या श्वासांची एक पाकळी पाठवून दे माझ्याकडे असं म्हणालो होतो माझ्याही नकळत. माझं हे ‘नकळत’पणच तू इतकं मनावर घेतलंस की, समर्पणाची देठं लावलेल्या लक्षावधी फुलांची वादळं घेऊन आलीस माझ्या देहाच्या देशात! जास्त काही मागितलं नव्हतं तुझ्या जवळ…

मरणोत्तर मुक्तीच्या माझ्या घरापर्यंत चालत आलेल्या ऑफर्स मी लावतोय धुडकावून. जगण्याची बंधनं समजून घेतानाच्या होणार्‍या दमछाकीला आता कुठे उकलताहेत माझ्या श्वासांच्या गाठी. स्वातंत्र्याच्या गर्भातली ऊब मी नव्याने अनुभवतोय पूर्वीपेक्षा जास्ती प्रेमाने. प्रिय वास्तवा, माझ्या शापित कवितेला लाभू दे नितांत सुंदर उ:शाप अश्वत्थाम्याच्या चिरंतन जखमेचा.

हल्ली, शब्दांच्या पिंडाला शिवता शिवत नाहीत अर्थाचे कावळे आणि भाषेच्या श्राद्धवजा पुण्यस्मरणाची तयारी करून कवितेचा मुक्तीसाठीचा धिंगाणा विखुरतोय जगण्याच्या स्मशानभर!

मी दावा करत नाही असा की सगळेच्या सगळे प्रश्न सुटतील शब्दांच्या एका फटका-यानिशी... किंवा नेहमीच माझ्यापाशी असलेल्या शाईतून उचंबळून प्रसवतील सगळीच्या सगळी असलेल्या नसलेल्या प्रश्नांची सगळीच उत्तरं... मी प्रश्नांची माळ ओवण्यासाठी लिहित नाही कविता फावल्या वेळातल्या एखाद्या बेकार छंदासाठी... किंवा माझी कविता मागेही लागत नाही उत्तरांच्या हात धुवून चार घासांची ढेकर दिल्याशिवाय. पण, लपतछपत का होईना; माझी कविता कुरतडू पाहते माझ्यावरच्या सतराशेसाठ मध्यमवर्गीय अवस्थांचे आवरण आणि पांघरून देते मला एखाद्या चिलखतासारखी - जिथं मी अनुभवू शकतो आईच्या गर्भातली माझ्या हक्काची उब... निर्भय ,निरंतर आणि निष्पाप!

नाही वाटंत असं आजकाल की घटनांच्या काळ्यापांढर् या कागदावर उमटवून द्यायलाच हवेत शब्दांचे शतरंगी शिक्के ... ' आहे हे असं आहे ' असंच मानून चालायचं तर मग बसतीलच कसे अपेक्षाभंगाचे अनपेक्षित धक्के ? ‍ आपण आपलं एक स्थितप्रज्ञ दार व्हावं कोसळलेल्या भिंतींमधलं ... म्हणजे कसं होईल की ' नसलेल्या घरात अमुक अमुक दिशेनेच पाऊल टाकायला हवं ' ह्या परंपरेतून सुटका होईल नसलेल्या घरात येणार् यांची आणि नसलेल्या घरातून बाहेर जाणार् यांची ... तरीही तोपर्यंत मोक्ष मिळाल्याचा दावा करू नये आपण जोपर्यंत कोणी बांधत नाही दाराला एखाद्या कवितेचं तोरण ! ‍‍

ही भरदुपारची आठववेळ... कोणत्यातरी अमलताशला खुपावी नितांत पिवळ्याधमक फुलांची रास तश्या तुझ्या आठवणी माझ्या मीभर पसरलेल्या. आताशा मी उन्हाकडे तक्रार करत नाही कसलीच, जळणार्‍या भोवतालात माझं हे असं एकटयाचं लाहीलाही उमलून फुलणं... पानगळीला पोरकं होणं! मी फक्त वाट पाहत राहतो आतून आतून आतून खचण्याची. तू मला एकदातरी वेचण्याची.

हे असं नशीबाशी ऍग्रीमेन्ट करून आयुष्य जगवत राहाणं भाडेक-यासारखं... थकूनभागून घरी यावं आणि पडून राहण्याचा प्रयत्न करावा शांतपणे इथल्या गदारोळात... किंवा लॅपटॉपवर पाहावीत चित्र, ऐकावीत गाणी, टीव्ही वर ठासून पाहाव्यात ब्रेकींग न्यूज, जाळपोळ, दगडफेक, दंगल, उभे आडवे सेन्सेक्सचे ग्राफ्स रियालीटी शोजची नेहमीची किचकिच आणि झोपून जावे अंधाराच्या कुशीत सेटलमेन्टची बापजादी खानदानी स्वप्ने मळक्या उशीप्रमाणे डोक्याखाली घेत सकाळच्या अलार्मसाठी मोबाईलमधला 'नाशिक ढोल' जागता ठेवून... आपला असा होऊन गेलेला एक मशिनमय अवतार... विचारू नये कधी स्वतःलाही प्रश्न की - कोणत्या पिढीजात इंधनावर निरंतर धावपळ करतात, चालू राहतात माणसं? दुःखाचा FSI तरी किती? आपल्या एक्सपायरी डेटच्या अगोदर शक्य तितके पाहून घ्यावेत माणसांचे वॉलपेपर, 'चिमणी चिमणी खोपा दे' म्हणत फेडत राहावीत शक्य तितकी कर्जं. उघडून पाहाव्यात नव्या जुन्या इच्छांच्या फाईल्स आणि टेबलच्या ड्रॉवरमधल्या काळोखात ठेवून द्याव्यात घुसमटून. दिवस असे लादल्यासारखे येतात आणि निघूनही जातात संथ लाटेसारखे - आपल्या वीतभर किना-यावर वाळूची नक्षी मांडून…...

वेळ लागतो जोखायला पाऊस, त्याची एकेक सर..त्याचा एकेक थेंब.. जोडू म्हणता म्हणता काळाचा तडा गेलेला आरसा होत नाही पुन्हा नव्याने पूर्ववत... पायांखालची जमीन सांधता सांधता दुभंगतो चेहरामोहरा नखशिखांत! नुसत्या क्लिकवर स्वॅप करता येत नाही कल्पना आणि वास्तव... कंटाळा येतो सगळ्याच शब्दांचा, कविता रेटण्याचा, फूल, पाणी, चंद्र, नदी, मी, तू ... 'अ' 'अ' 'आई'चा गिरवता गिरवता मशिन्सच्या लगद्यात कुठे हरवून जातात जगण्यातील निरागस निःपक्ष अक्षरं?

आईवडीलभाऊबहीणमित्रमैत्रिणीकलिग्जबॉस हे तर अपरीहार्यच त्याशिवायही माझ्यात आणि जगात अंतर राहू नये म्हणून सकाळी दार खटखटवणारा पेपरबॉय किराणा मालाच्या दुकानातील मारवाडी माझी किंवा माझ्यांमुळे गोची होऊ नये वाहतूकीची म्हणून ट्रॅफिक पोलीस इत्यादी इत्यादी सगळेजण ज्ञात आणि अज्ञात... ह्यांना वजा करून जो काही उरतो मी तो म्हणजे शून्याच्या आसपास डेसिमल्सच्या अनंत चेनसारखा पूर्णत्वासाठी झगडणारा... एक छाटछूट अवशेष... ज्याला तुम्ही 'आयुष्य' म्हणता आणि ते मी ही जगून घेतो शून्याचा पाढा म्हणत वारंवार!!!

DEAR MOTHER, WE ARE THE ONES BLESSED, FOR PROVIDENCE HAS US PLACED, IN YOUR CARING LAP. WORDS, SENTENCES , LANGUAGES ARE LAME, BUT EMOTIONS ARE DIFFICULT TO TAME, FOR I ENDEVOUR TO SING, SONGS OF YOUR TITANIC FAME. MOUNTAINS GREAT TO THE FRONTIERS STAND, SHORES SHIELDED BY OCEANS' BAND, PEAKS OF SNOW TO IVORY SAND, PARADISE TRULY, RICH AND GRAND. CRADLE OF CIVILIZATION, CULTURE DIVINE, TRADITIONS OF LIGHT THROUGH MILLENIA SHINE, PAST, PRESENT AND FUTURE INTERTWINE, IN THIS LAND, TIMELESS AND PRISTINE. EMPERORS TO YOU BOWED, CONQUERES, BEFORE YOU COWED, GALLANT STATESMEN AND MIGHTY ARMIES, SERVICE AND WORSHIP TO YOU, THEY VOWED. REPLETE ARE HISTORIES, WITH TALES OF VICTORIES, OF BRAVE KNIGHTS, OF VALIANT FIGHTS, OF HEROES’ STORIES, OF GUARDIANS OF YOUR GRANDIOSE GLORIES. TO ATTAIN THE WISDOM OF AGES, OF SEERS AND SAGES, THE LEARNED AND SCHOLARS TOOK PILGRIMAGES, TOWARDS YOU, O SACRED BANKS OF GANGES. REVERED MOTHER, O SOURCE OF VEDA AND AGAMA, O MOTHER OF BHARATA AND GAUTAMA, O IMMO...

हा चारोळ्यांचा गठ्ठा अनेक मी केलेल्या अनेक रेल्वे आणि बस प्रवासांमध्ये असताना लिहिलेला आहे. ह्या मधिल कविला आणि कवितेला मी नायक आणि नायिका म्हणणार नाही. कारण असे केले तर ह्या भारतवर्षामधे अर्धी लोकसंख्या नायक नायिकांचीच होऊन जाईल. (कवि त्याच्या प्रियजनांना आणि हितसंबंधीयांना उद्देशून--) अहो नजरेत भरली एक छोकरी पण तिला मोठ्या पगाराची नोकरी आमची आवड बाजरीची भाकरी तिला हवी इटालियन क्रोकरी तिला पाहून वेडा झालो ठार लिफ्ट द्यायला भाड्याने आणली कार कानापाशी उडवला तिने बार पुढे ऐकू येईना काही फार अहो ऐका कुणीतरी दक्कल पाजळली सारी आम्ही अक्कल साऱ्या हिरोंची करून हो नक्कल पडू लागले आम्हाला आता टक्कल (कवि "कवितेला" उद्देशून --) तुम्ही घालू नका आता धाक मन आहे आमचे सच्चे पाक आम्ही करतो छान स्वयंपाक भांडी कपडे ही धुतो एकदम झाक वर्ज्य आम्हा मद्य चकणा काजू पण तुम्ही बिलकुल नका लाजू चहाचीच फक्त आरजू आम्हीच करू तुम्हालाही पाजू नका होऊ तुम्ही अशा जहाल करा थोडी तरी मर्जी बहाल आम्हीही बांधू तुम्हीही पहाल तुमच्यासाठी ताजा ताजमहाल......(अपूर्ण) (सूज्ञ वाचकांना निवेदन - चारोळ्यातील घटना तपशिलाने आमच...

आज्जी... मी काय लिहू तुझ्याबद्दल? मी कसं काय आवरू माझं सडलेलं समकालीनत्व? मी रमू कोणत्या भूतकाळाच्या पिंपळफांदीवर जेव्हा जमलाय माझ्या घरादारावर बोन्सायछाप सावल्यांचा व्यवहारी गोतावळा? आज्जी... कशी कशी वाचू मी तुझ्या हयातभर विखुरलेली सुरकुत्यांची लिपी? आज्जी... मी काय लिहू तुझ्याबद्दल? तुझ्या स्त्री-तत्वावर इतक्याजणांनी पांढर्‍याचं काळं केलं... मी कुठून शोधून आणू कोरडावलेल्या पिढ्यांना शेवटपर्यंत मायेनं पोसणारे तुझ्या गर्भातले नैसर्गिक चिवट रंग? आज्जी... माझ्या अंगावर शिंतोडली जाणारी ही डिजीटल असाह्यता... मी कसे काय रेखाटू तुझ्या मातीचे चित्र? जात्यावर भरडलेल्या तुझ्या व्यथांचे गात्र? आज्जी... ह्या अपरिहार्य वर्तमानी श्वासांची कात टाकून कसा काय पांघरू मी माझ्या घराच्या कोनाड्यातून ठिबकणारा तुझा एकाकी वास? लिहून लिहून किती काय लिहू मी तुझ्याबद्दल आज्जे? माझ्या पांढरपेशी फुफ्फुसाला वर्ज्य ठरवला गेलेला तुझ्यातल्या जन्मदत्त करूणेचा घनघोर महारकालवा... कसे काय घोंघावेल तुझ्या माणूसपणाचे महाकाव्य पुसटसेही माझ्या नसानसांच्या गल्लीबोळातून?? हा माझ्या कानात गुंजतोय कसला हायटेक कल्लोळ? ही माझ्या प...